Naruszenie praw pacjenta: przykłady i co dalej

Anna Wawrzyniak Avatar

8 min czytania

Dokumentacja medyczna i formularz wniosku o naruszenie praw pacjenta na biurku

W skrócie

Naruszenie praw pacjenta to każde bezprawne działanie personelu medycznego lub administracyjnego placówki sprzeczne z ustawowymi gwarancjami, w tym odmowa wydania pierwszej bezpłatnej kopii dokumentacji, badanie bez poszanowania intymności czy ujawnienie danych o leczeniu bez upoważnienia. Ochrona prawna i prawo do zadośćuczynienia finansowego przysługują poszkodowanemu za sam fakt naruszenia jego godności lub prywatności.

Pacjent może dochodzić swoich praw nawet wtedy, gdy zabieg leczniczy przebiegł prawidłowo i nie doszło do rozstroju zdrowia. Sprawę można skierować na bezpłatną ścieżkę wniosku do Rzecznika Praw Pacjenta albo wnieść pozew do sądu powszechnego na podstawie art. 4 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta.

Czym jest naruszenie praw pacjenta w świetle prawa?

Do naruszenia praw pacjenta dochodzi w każdej sytuacji, gdy zachowanie personelu medycznego lub administracyjnego placówki łamie nakazy albo zakazy wynikające z Ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.

Przepisy te (Dz.U. 2024 poz. 581) nakładają obowiązki nie tylko na lekarzy i pielęgniarki, lecz także na pracowników rejestracji czy kadrę zarządzającą placówką. Odpowiedzialność podmiotu leczniczego powstaje w chwili, gdy działanie pracownika uniemożliwia pacjentowi skorzystanie z przysługujących uprawnień lub bezpośrednio je przekreśla.

Katalog gwarancji ustawowych obejmuje prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających aktualnej wiedzy medycznej, rzetelną i zrozumiałą informację o stanie zdrowia oraz wyrażenie świadomej zgody na zabieg. Ustawa gwarantuje równolegle zachowanie tajemnicy informacji medycznej, poszanowanie godności i intymności oraz stały dostęp do dokumentacji leczenia.

Jakie są konkretne przykłady naruszenia praw pacjenta?

Do najczęstszych naruszeń praw pacjenta w praktyce należą bezprawna odmowa wydania pierwszej bezpłatnej kopii dokumentacji medycznej, badanie w obecności osób postronnych bez zgody chorego oraz ujawnienie danych medycznych nieuprawnionym członkom rodziny.

Sytuacje naruszające przepisy zdarzają się na każdym etapie kontaktu ze służbą zdrowia: od okienka rejestracji w przychodni, przez gabinet diagnostyczny, aż po oddział szpitalny. Uchybienia wynikają najczęściej z utartych, niezgodnych z prawem procedur wewnętrznych placówki lub pośpiechu personelu.

Odmowa dostępu do dokumentacji medycznej i bezprawne opłaty

Placówka medyczna ma ustawowy obowiązek wydać pacjentowi pierwszą kopię dokumentacji bezpłatnie i nie może uzależniać jej odbioru od wnoszenia opłat manipulacyjnych ani podpisywania dodatkowych oświadczeń.

Zasada ta wynika z art. 28 ustawy o prawach pacjenta i obejmuje udostępnienie danych w formie wyciągu, odpisu, kopii papierowej lub na nośniku elektronicznym. Bezprawnym działaniem rejestracji jest pobieranie pieniędzy za kserokopie kart leczenia przy pierwszym wniosku, a także odmowa prawa do sporządzenia fotokopii kartoteki własnym telefonem komórkowym. Naruszeniem prawa bywa również nieuzasadnione przedłużanie wydania dokumentów lub żądanie od pacjenta wyjaśnień, do jakich celów potrzebuje swojej historii zdrowia.

Badanie bez poszanowania intymności i ujawnienie tajemnicy leczenia

Naruszeniem prawa jest obecność osób trzecich podczas zabiegu lub badania intymnego bez uprzedniej zgody pacjenta oraz przekazywanie informacji o stanie zdrowia osobom nieuprawnionym.

W placówkach klinicznych personel nierzadko wprowadza do gabinetu studentów medycyny bez zapytania badanego o zgodę. Przepisy chroniące godność wymagają wyraźnego przyzwolenia chorego na obecność osób, których asysta nie jest medycznie niezbędna do wykonania procedury. Pacjent ma pełne prawo odmówić udziału praktykantów w badaniu bez obawy o jakość dalszej opieki.

Równie powszechnym uchybieniem pozostaje złamanie tajemnicy informacji medycznej. W 2022 roku do Rzecznika Praw Pacjenta wpłynęło 227 zgłoszeń dotyczących ujawnienia tajemnicy medycznej, a do sierpnia 2023 roku kolejne 144 wnioski (dane za portalem Rynek Zdrowia). Typowym przykładem takiego bezprawnego postępowania jest udostępnienie historii leczenia małżonkowi bez pisemnego upoważnienia pacjenta, na przykład na potrzeby procesu rozwodowego. Za naruszenie uznaje się także głośne omawianie diagnozy i wyników badań na korytarzu w obecności innych chorych.

Brak zgody na zabieg i nieuprawnione żądanie opłat za badania

Każda procedura medyczna wymaga uprzedniej, zrozumiałej informacji o stanie zdrowia oraz wyrażenia świadomej zgody przez pacjenta, a uzależnianie przyjęcia na oddział od sfinansowania badań diagnostycznych z własnej kieszeni stanowi złamanie prawa.

Lekarz nie może ograniczyć się do podania choremu formularza do podpisu bez wcześniejszego wytłumaczenia planowanego zabiegu, metod alternatywnych i możliwych powikłań. Działanie podjęte bez należytej informacji pozbawia pacjenta możliwości decydowania o własnym ciele.

Osobną grupę naruszeń stanowią bariery finansowe narzucane przez placówki. Bezprawną praktyką jest uzależnianie przyjęcia do szpitala lub zakładu opiekuńczo-leczniczego (ZOL) od wykonania płatnych testów diagnostycznych na własny koszt chorego. Świadczenia gwarantowane nakładają na podmiot leczniczy obowiązek zapewnienia pełnej diagnostyki niezbędnej do hospitalizacji.

W których placówkach RPP najczęściej stwierdza uchybienia?

W raporcie Rzecznika Praw Pacjenta za lata 2019–2021 wykazano, że 60 proc. wszystkich prowadzonych spraw dotyczyło szpitali, a uchybienia najczęściej potwierdzano w podstawowej opiece zdrowotnej: w 94 proc. zbadanych przypadków.

Liczba skarg nie odzwierciedla jednak ich formalnej zasadności. W przychodniach POZ chorzy składają mniej formalnych wniosków, lecz niemal każda interwencja ujawnia bezprawne procedury, związane z odmową zapisu do lekarza, blokowaniem rejestracji telefonicznej czy utrudnianiem odbioru dokumentacji.

Segment opieki leczniczej Udział w zgłoszeniach do RPP Odsetek potwierdzonych uchybień
Lecznictwo szpitalne 60 proc. 71 proc.
Podstawowa opieka zdrowotna (POZ) Sprawy ambulatoryjne 94 proc.

Wysoki odsetek potwierdzonych spraw w przychodniach wynika z łatwości weryfikacji uchybień organizacyjnych. Odmowa przyjęcia deklaracji wyboru lekarza, brak wyznaczenia terminu porady czy zmuszanie pacjentów do osobistego stawiennictwa po receptę to uchybienia jednoznaczne do oceny w dokumentacji. Do Rzecznika Praw Pacjenta można zgłaszać wszelkie nieprawidłowości w działaniu placówek publicznych i prywatnych, od barier rejestracyjnych po niewłaściwe traktowanie na oddziale.

Czy naruszenie praw pacjenta to to samo co błąd medyczny?

Naruszenie praw pacjenta to samodzielna kategoria prawna, która chroni godność i autonomię człowieka niezależnie od tego, czy doszło do błędu medycznego i rozstroju zdrowia.

Rozróżnienie to decyduje o doborze ścieżki prawnej. Klasyczny błąd medyczny wiąże się ze szkodą na osobie, uszkodzeniem ciała lub rozstrojem zdrowia, a podstawę odszkodowawczą stanowi art. 445 Kodeksu cywilnego. W takim sporze poszkodowany musi udowodnić winę personelu, powstały uszczerbek zdrowotny oraz bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy leczeniem a pogorszeniem stanu organizmu.

Roszczenie z art. 4 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta ma odmienny charakter: chroni sferę dóbr osobistych pacjenta, w szczególności prawo do samostanowienia, intymności oraz rzetelnej wiedzy o terapii. Jeśli lekarz wykonał zabieg poprawnie, lecz zignorował obowiązek poinformowania o powikłaniach lub przeprowadził procedurę bez ważnej zgody, pacjent może żądać rekompensaty za samo pogwałcenie jego woli.

Sąd Okręgowy w Gliwicach (sygn. II C 341/11) potwierdził, że zadośćuczynienie przysługuje niezależnie od staranności zabiegu i bez wykazywania rozstroju zdrowia z art. 445 Kodeksu cywilnego. Po formalnym stwierdzeniu naruszenia praw pacjenta otwiera się droga do dochodzenia zadośćuczynienia przed sądem powszechnym bez konieczności powoływania biegłych do oceny uszczerbku na zdrowiu.

Gdzie zgłosić naruszenie praw pacjenta i co daje skarga?

Pacjent może wnieść skargę do kierownika placówki medycznej, złożyć bezpłatny wniosek o postępowanie wyjaśniające do Rzecznika Praw Pacjenta lub skierować zawiadomienie do Okręgowej Izby Lekarskiej.

Wybór instytucji zależy od celu poszkodowanego:

  • Skarga do dyrekcji szpitala lub przychodni: pozwala rozwiązać doraźny problem organizacyjny, na przykład wyegzekwować zaległą dokumentację lub przyspieszyć wyznaczenie wizyty. Pismo składa się w sekretariacie za potwierdzeniem odbioru.
  • Wniosek do Rzecznika Praw Pacjenta: pismo można przesłać tradycyjną pocztą lub drogą elektroniczną przez platformę ePUAP bez żadnych opłat skarbowych. Wszczęte w ten sposób postępowanie przed Rzecznikiem Praw Pacjenta kończy się wydaniem oficjalnej opinii prawnej. W razie potwierdzenia nieprawidłowości Rzecznik nakazuje placówce zmianę procedur, a jego stanowisko stanowi mocny dowód w sądzie.
  • Skarga do izby lekarskiej: gdy zarzuty dotyczą etyki zawodowej lub lekceważącego stosunku do chorego, uzasadnionym krokiem bywa złożenie skargi na lekarza do Rzecznika Odpowiedzialności Zawodowej przy właściwej Okręgowej Izbie Lekarskiej. Postępowanie dyscyplinarne ocenia zachowanie medyka pod kątem zasad deontologii.

W praktyce redakcyjnej doradzam, aby przed złożeniem pozwu do sądu najpierw odebrać pełną dokumentację medyczną z placówki i zaczekać na rozstrzygnięcie RPP. Taka kolejność pozwala rzetelnie ocenić szanse powodzenia sporu i uniknąć ponoszenia kosztów opłat sądowych na starcie.

Kiedy przysługuje zadośćuczynienie finansowe za naruszenie praw pacjenta?

Zadośćuczynienie finansowe przysługuje w razie każdego zawinionego naruszenia praw pacjenta, a o jego przyznaniu oraz ostatecznej wysokości decyduje sąd powszechny.

Podstawą prawną żądania rekompensaty za doznaną krzywdę jest art. 4 ust. 1 przepisów ustawy o prawach pacjenta. Zastosowanie tego przepisu wymaga wykazania dwóch przesłanek: bezprawności działania personelu oraz winy placówki leczniczej, przy czym wystarczy wina nieumyślna w postaci niedbalstwa lub zlekceważenia procedur.

Ustawa nie zawiera sztywnego taryfikatora określającego kwoty za poszczególne uchybienia. Wysokość zadośćuczynienia zależy od stopnia krzywdy moralnej, poczucia upokorzenia, lęku wywołanego brakiem informacji oraz czasu trwania bezprawnego stanu. W polskim orzecznictwie kwoty przyznawane przez sądy wynoszą zazwyczaj od kilku tysięcy złotych przy drobniejszych naruszeniach intymności do kilkudziesięciu tysięcy złotych w sprawach dotyczących zabiegów bez świadomej zgody lub ciężkiego naruszenia tajemnicy medycznej. Roszczenie to ma charakter w pełni samodzielny i może być dochodzone równolegle z odszkodowaniem za błąd medyczny.

Anna Wawrzyniak Avatar

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *